Sokratik Sorgulama Teknikleri
Bilişsel davranışçı yaklaşım, bireylerin olumsuz düşünce kalıplarını fark etmelerine ve bu düşüncelere alternatif, daha sağlıklı bakış açıları geliştirmelerine yardımcı olan etkili bir yaklaşımdır (Beck, 1995). BDT bireysel olarak veya gruplarla uygulanabilir (Manfro ve ark., 2008). Bilişsel davranışçı yaklaşımın altında yatan teorik modele göre, bir kişinin bir uyarana ya da olaya yönelik değerlendirmesi olumsuz duygular ya da bu değerlendirmeyle ve duyguyla ilişkili davranışsal, fiziksel ve bilişsel tepkiler ortaya çıkarabilir (Harvey ve ark., 2004). Clark ve Egan (2015), süreğen bir rahatsızlığa sahip kişilerde, bu stratejilerin sonucu olarak sürdürülmüş veya artmış bir rahatsızlık ortaya çıkmış olabileceğini belirtmiştir. Yazarlar, bilişsel davranışçı yaklaşımın en önemli amacının danışanlara bu rahatsızlık veren bilişleri değiştirmeye ve yeniden değerlendirmeye yönelik becerileri edindirmek olduğunu söylemişlerdir (Clark ve Egan, 2015).
Sokratik metot, Bilişsel davranışçı yaklaşımın en önemli yapı taşlarından birisi olarak kabul görmektedir ve oldukça çok kullanılmaktadır (Clark ve Egan, 2015). Bu metot, aynı zamanda Sokratik sorgulama veya Sokratik diyalog olarak da adlandırılmaktadır (Clark ve Egan, 2018). Crawford (2005), Sokratik metodu bireyin zihninde saklı doğruları açığa çıkarma ve ona gerçeği buldurma amacı güden bir teknik olarak tanımlar. Sokratik sorgulama; düşüncelerin netleştirilmesi, bağlamın incelenmesi, varsayımların belirlenmesi ve bakış açısının tanımlanmasıyla ilgilenir (Crawford, 2005). Sokratik metodu uygulayanlar, danışanlarının zorluklarını fark etmelerine ve bu zorlukların altında yatan süreçleri değiştirmelerine yardımcı olur (Padesky, 1993). Overholser (1993) ise danışanın rahatsız edici düşüncelerinin geçerliliğini araştırırken, bu düşüncelerin aslında gerçeği yansıtmadığını fark etmelerini sağladığını belirtmektedir. Sokratik sorgulama, danışmanın aktif bir şekilde konuşmasından çok, danışana yönelttiği sorularla yardımcı olduğu bir tekniktir (Overholser, 1993). Padesky’ye (1993) göre bu yaklaşımda; uzman, danışanın keşif sürecine rehberlik eder, ancak fikir değiştirmeye çalışmaz. Burada danışan daha aktiftir ve danışmanın rehberliğinde kendi rotasını kendi çizmektedir (Padesky, 1993).
Türkçapar ve Sargın’ın (2012) belirttiği üzere ilk aşamada danışana bilgi edinmeye dönük sorular sorulmaktadır. Sonrasında danışana alternatif bakış açılarını ve yeni bilgileri sunacak sorular yönlendirilir. Yeni elde edilen bilgiler özetlenip, bunlara göre alternatif tutum ve çözüm yolları tartışılır (Türkçapar ve Sargın, 2012). Overholser (1994), bu aşamaların kişinin problemleri algılayışına, tanımlayışına ve anlayışına yardımcı olacağını belirtmiştir. Böylelikle bireyde grup aidiyetliklerini netleştirmesi, sorunlarının potansiyel nedenlerini daha iyi görmesi, yeni ve daha işlevsel bilgi üretmesi, bakış açısının gelişmesi, aşırı genellemelerin önüne geçilmesi ve en nihayetinde davranış değişiminin sağlanması hedeflenir. Sonucunda ortaya çıkan keşif de uzman tarafından değil, danışan tarafından sahiplenilir (Overholser, 1994).
Özcan ve Çelik (2017) ise Sokratik düşünme yönteminin özellikle soyut düşünce aşamasına gelmiş olan ergenlik dönemindeki bireylerde tercih edildiğini belirtmektedir. Ancak bu metot küçük çocuklarda uygulanacaksa, somutlaştırılarak kullanılması gerektiği vurgulanmaktadır. Gençlerde ve çocuklarda Sokratik sorgulamayı kullanırken dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta ise onların bütün otomatik düşüncelerini irrasyonel veya işlevsiz olarak değerlendirmekten kaçınmaktır (Özcan ve Çelik, 2017). BDT, iyileştirme sürecinin hızını ve etkinliğini artırma noktasında oldukça etkili bir yöntemdir; örneğin, panik bozukluk gibi durumlarda en başarılı yaklaşımlardan biri olarak kabul edilmektedir (APA, 2013). Panik bozukluk için BDT’nin, bireylerin bedensel duyumlarındaki değişiklikleri felaketleştirerek yaşadıkları kaygıları yeniden değerlendirmelerini yardımcı olduğunu belirtmiştir (Casey ve ark., 2004). BDT sürecinde kullanılan teknikler; korkulan ve kaygılanan durumlar hakkındaki olumsuz varsayımlarını yeniden değerlendirilmesinde ve yeni bilişler oluşturulmasında yardımcı olur (Otto ve Pollack, 2009). BDT, zaman gereksinimleri veya danışanın durumlarına göre değişiklik gösterebilir (Bulut, 2010).
Sonuç olarak Sokratik sorgulama, BDT çerçevesinde iyileşme sürecinde önemli bir yöntem olarak öne çıkmaktadır. BDT’nin yapılandırılmış yaklaşımı ile birleştiğinde, Sokratik sorgulama danışanların daha sağlıklı düşünce kalıpları geliştirmelerine ve tetiklenen yanlış inançlarını sorgulamalarına imkân verir. Sokratik sorgulama, BDT sürecinde güçlü bir araç olarak işlev görür. Bireyler, kendi düşünce süreçlerini keşfettikçe daha büyük bir öz farkındalık geliştirirler. Böylece Sokratik sorgulamanın sunduğu keşif ve anlayış, bireylerin yaşam kalitelerini artırmada önemli bir rol oynamaya devam eder.
Bilişsel Davranışçı Yaklaşım ve Sokratik Sorgulama ile İlgili Kitap Önerileri
Socrates' Way: Seven Keys to Using Your Mind to the Utmost, Ronald Gross
Kitap, Sokrat’ın felsefi yöntemini modern dünyada nasıl kullanabileceğimizi anlamamıza yardımcı olur. Yedi anahtar üzerinden; Sokrat’ın sorgulama, eleştirel düşünme ve kendini tanıma gibi öğretilerini hayatımıza entegre etmenin yollarını sunar. Yazar, Sokratik düşünmeyi daha derinlemesine düşünme, sorunları farklı açılardan ele alma ve yaşamımıza anlam katma için bir araç olarak sunmaktadır. Kitap, zihinsel potansiyelimizi en üst düzeye çıkarmak için pratik ipuçlarına sahiptir ve Sokrat’ın klasik felsefesini günlük yaşamda uygulanabilir hale getirmektedir. Sokrat’a ilgi duyan ve felsefi düşünmeyi günlük yaşamına dahil etmek isteyenler için önemli bir kaynaktır. Bu eserin Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
Socratic Method and Critical Philosophy: Selected Essays; Leonard Nelson, Thomas K. Brown III, Brand Blanshard
Bu derleme eser, Sokratik yöntem ve eleştirel felsefe üzerine derinlemesine bir inceleme sunmaktadır. Sokrat’ın diyalektik yaklaşımının felsefi düşünceye nasıl katkılar sağladığını ve eleştirel felsefenin temellerini nasıl inşa ettiğini anlamanıza yardımcı olmaktadır. Kitap hem felsefi teorilere ilgi duyanlar hem de Sokrat’ın düşünsel mirasını anlamak isteyen okurlar için değerli bir kaynaktır. Sokratik sorgulama, felsefi eleştirinin kalbinde yer alırken; bu eser modern felsefeye dair eleştirel bir perspektif de sunmaktadır. Bu kitabın Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
The Thinker's Guide to The Art of Socratic Questioning, Richard Paul ve Linda Elder
Bu kitap, okuyuculara temel inançları ve mantık sistemlerini belirlemeye yönelik güçlü sorgulama yöntemlerini tanıtmaktadır. Yazarlar, eleştirel düşüncenin ilkelerini bir araya getirerek, Sokratik sorgulamanın düşünce sorunlarını ortaya çıkarmak ve çözmek için ne kadar pratik ve erişilebilir bir yol olduğunu ele almaktadır. Öğretmenler, öğrenciler ve profesyoneller, bu kitapta her alanda veya çalışmada mantıklı düşünme için gerekli sorgulama stratejilerini bulacaklardır. Kitabın Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
Kaynakça
American Psychiatric Association (2013). Panic Disorder. Diagnostic and statistical manual of mental disorders içinde (5. bs., s.117-119) Washington, DC, American Psychiatric Association. https://doi/book/10.1176/appi.books.9780890425596
Beck, J. S. (1995). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond. Guilford Publications. https://doi.org/10.1016/0005-7916(96)89143-9
Bulut, S. (2010). Yetişkinlerle yapılan psikolojik danışmada bibliyoterapi (Okuma yoluyla sağaltım) yönteminin kullanılması. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 4(33), 46–56.
Casey, L. M., Oei, T. P. ve Newcombe, P. (2004). An integrated cognitive model of panic disorder: The role of positive and negative cognitions. Clinical Psychology Review, 24(5), 529–555. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2004.01.005
Clark, G. I. ve Egan, S. J. (2015). The Socratic method in cognitive behavioural therapy: A narrative review. Cognitive Therapy and Research, 39(6), 863–879. https://doi.org/10.1007/s10608-015-9707-3
Clark, G. I. ve Egan, S. J. (2018). Clarifying the role of the Socratic method in cbt: A survey of expert opinion, International Journal of Cognitive Threapy, 11, 184–199. https://doi.org/10.1007/s41811-018-0016-y
Crawford, A. (2005). Teaching and learning strategies for the thinking classroom. IDEA.
Harvey, A., Watkins, E., Mansell, W. ve Shafran, R. (2004). Cognitive behavioural processes across psychological disorders: A transdiagnostic approach to research and treatment. Oxford University Press. https://doi.org/10.1002/erv.647
Manfro, G. G., Heldt, E., Cordioli, A. V. ve Otto, M. W. (2008). Cognitive-behavioral therapy in panic disorder. Brazilian Journal of Psychiatry, 30(2), 81–87.
Otto, M. W. ve Pollack, M. H. (2009). Stopping Anxiety Medication: Work book. Oxford Press https://doi.org/10.1093/med:psych/9780195338553.001.0001
Overholser, J. C. (1993). Elements of the Socratic method: I. systematic questioning. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 30(1), 67–74. https://doi.org/10.1037/0033-3204.30.1.67
Overholser, J. C. (1994). Elements of the Socratic method: III. Universal definitons. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 31(2), 286-293. https://doi.org/10.1037/h0090222
Özcan, Ö. ve Çelik, G. G. (2017). Bilişsel davranışçı terapi. Türkiye Klinikleri, 3(2), 115-120.
Padesky, C. A. (1993, Eylül, 24). Socratic questioning: Changing minds or guiding discovery? [Sözlü sunum]. Avrupa Davranışçı ve Bilişsel Terapiler Kongresi, Londra, İngiltere.
Türkçapar, M. H. ve Sargın, A. E. (2012). Bir teknik sokratik sorgulama-yönlendirilmiş keşif. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi, 1(1), 15-20.