Davranım Bozukluğu
Davranım bozukluğu bireyi, aileyi ve toplumu olumsuz yönde etkileyen, diğer insanların temel haklarının çiğnendiği, yaşa uygun toplumsal norm ve kuralların hiçe sayıldığı davranışlardan oluşan bir bozukluktur (Krol ve ark., 2004; Moffitt ve ark., 2008). Abalı ve arkadaşlarına (2006) göre davranım bozukluğu çocukluk ve ergenlik döneminde sıkça görülebilir. Bu bozukluk semptomları ve gidişatı itibariyle bireyi, ailesini ve sosyal çevresini önemli derecede etkileyebilir (Abalı ve ark., 2006). APA’ya (2014) göre davranım bozuklukları DSM-5 tanı kriterleri el kitabında, yıkıcı bozukluklar, dürtü denetimi ve davranım bozukluğu bölümünde yer almıştır. DSM-5’te insanlara ve hayvanlara karşı şiddet başlığı altında yedi kriter, eşyaları kırıp dökme başlığı altında iki kriter, dolandırıcılık veya hırsızlık başlığı altında üç kriter ve kuralları büyük ölçüde çiğneme başlığı altında üç kriter olmak üzere toplam on beş davranım bozukluğu kriteri yer almaktadır. DSM-5’e göre davranım bozukluğu olduğu söylenebilmesi için bu on beş davranış örüntüsünden en az üç tanesinin son on iki ayda görülmesi ve en az bir tanesinin son altı ayda görülmesi gerekir (APA, 2014). Davranım bozukluğu madde bağımlılığı, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, karşı gelme bozukluğu ve depresyon ile görülebilir (Barkley, 2002; Molina ve ark., 2002). Yapılan çalışmalarda davranım bozukluğu; suça eğilim, erken okuldan atılma, düşük akademik performans, anne baba ile bozuk ilişkisi, kabadayılık ve şiddet davranışı, erken yaşlarda madde kullanımı, adolesan dönemde gebelik gibi bireyi ve çevresini önemli derecede etkileyen durumlar ile daha sık görülmüştür (Kjelsberg, 2008; Molina ve ark., 2002; Upadhyaya ve ark., 2002). Davranıșçı ve bilișsel terapilerde, davranım bozukluğu olan çocukların iletişim yetileri, sorun çözme yetisi, dürtü kontrolü, öfke kontrolü gibi bilişsel alanlardaki bozuklukların düzeltilmesi amaçlanmıştır (Ralp ve ark., 2003; Sanders ve ark., 2007).
Çocuktaki sosyal beceri üzerinde ebeveynlerin etkileri bulunduğu gözlemlenmiştir (Gülay ve Akman, 2009). Alisinanoğlu ve Kesicioğlu’na (2010) göre anne babaların da kendi yetiştirecekleri çocukları için yeterli yeteneklere sahip bireyler olması önemlidir. Çocukların davranış problemleri üzerinde; aile içi yaşantılar, yanlış anne-baba tutumları (baskıcı, aşırı disiplinli, aşırı koruyucu ve aşağılayıcı aile tutumları) gibi nedenlerin etkisi olabileceği düşünülmektedir (Alisinanoğlu ve Kesicioğlu, 2010). Gülay ve Akman’a (2009) göre çocuk yetiştirme, disiplin yöntemleri, model olma, bağlanma biçimleri gibi faktörler, çocukların sosyal becerileri üzerinde doğrudan etki yapabilmektedir. Anne ve babaların çocuklarına öğrendikleri sosyal becerileri uygulama fırsatları oluşturmaları da dolaylı olarak sosyal becerileri etkileyecektir (Gülay ve Akman, 2009). Öz’e (1997) göre çocuğun okul öncesi dönemde çeşitli gelişim alanları yeteri kadar desteklenmediğinde problemli davranışlar ortaya çıkabilmektedir. Davranış sorunları, çocuğun çeşitli ruhsal ve bedensel nedenlere bağlı iç çatışmalarını davranışlara aktarması sonucu meydana gelebilmektedir. Birey sahip olduğu özellikleri ile çevresi arasında dengeli bir ilişki kuramıyorsa, burada bir sorundan bahsedilebilir (Öz, 1997). Sanders ve arkadaşlarına (2007) göre davranım bozukluğunun iyileştirilmesinde, çocuklarıyla birlikte anne-babaların davranışlarının şekillendirilmesi gerekmektedir. Çünkü anne-babaların tutumları, çocuğun antisosyal davranışlarının gelişmesinde kısmen de olsa rol oynadığı belirtilmektedir. Bu nedenle anne-baba eğitimi programları son 30 yıldan bu yana sürdürülmektedir (Sanders ve ark., 2007). Sadece en sık görülen değil, aynı zamanda topluma maliyeti en fazla olan rahatsızlıklardan biri olduğu için davranım bozukluğunun iyileştirilmesine yönelik pek çok yöntem denenmiştir ve en etkili çözüm yöntemlerinden birinin de anne baba eğitim programları olduğu belirtilmiştir (Krol ve ark., 2004).
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gelişim düzeyine uygun olmayan aşırı hareketlilik, dikkati sürdürmede güçlük ve yetersiz dürtü kontrolü gibi belirtilerin gözlendiği bir bozukluktuk olarak tanımlanmıştır (Pliszka, 1998). Çocuk ve ergenlerde kontrolünü kaybetme, erişkinlerle tartışma, kurallara karşı çıkma, başkalarını isteyerek rahatsız etme, hatalarıyla ilgili başkalarını suçlama, alınganlık ve kolayca kızdırılma, kızgın ve güceniklik, kinci ve intikamcı olma gibi davranışlar da karşıt olma, karşıt gelme bozukluğu (KOKG) olarak tanımlanmıştır (Çalışgan ve ark., 2023). Klinik çalışmalar DEHB olan çocukların yaklaşık %25’inde aynı zamanda davranım bozukluğu tespit edildiğini bildirmiştir (Pliszka, 1998). Davranım bozukluğu saptanmamış DEHB'li çocuklarla karşılaştırıldığında; davranım bozukluğu saptanmış olanların babalarında madde kötüye kullanımı, çocukluklarında davranım bozukluğu olan yetişkinlerde ise antisosyal kişilik bozukluğu sıklığı daha yüksek olduğu saptanmıştır (Szatmari ve ark., 1993). Müdahale edilmedikleri durumlarda dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu ve karşıt olma, karşıt gelme bozukluğu, davranım bozukluğuna dönüşebilmektedir (İmren ve ark., 2013).
Özetle davranım bozukluğu bireyi, aileyi ve toplumu olumsuz yönde etkileyebilen davranışlardan oluşan bir olgudur. Bu bozukluk çocukluk ve ergenlik döneminde sıklıkla görülebilir. Yapılan araştırmalarda davranım bozukluğunun suça eğilim, düşük akademik performans ve erken yaşta madde kullanımı ile ilişkili olduğu görülmüştür. Davranım bozukluğu olan bireylerin iyileştirme süreçlerinde davranışçı ve bilişsel terapiler kullanılabilir.
Davranım Bozukluğu Hakkında Kitap Önerileri
The Explosive Child, Ross W. Green
Çocukların neden "patlayıcı" davranışlar sergilediğini anlamak duygusal ve bilişsel süreçleri ele alan bu kitap özellikle zorlayıcı davranışlar sergileyen çocuklarla başa çıkma konusunda ebeveynlere ve eğitimcilere rehberlik etmektedir. Greene, bu tür çocukların genellikle duygusal ve sosyal becerilerindeki eksiklikler nedeniyle öfke patlamaları yaşadığını savunmuştur. Kitapta, bu durumu anlamak ve çözmek için "Collaborative & Proactive Solutions" (CPS) adlı bir model önerilmiştir. Bu modelde çocukların endişe verici davranışlarına ve bu davranışlarını değiştirmeye odaklanmak yerine, bu davranışlara neden olan sorunları çocuklar ve bakım verenlerle birlikte çözmelerine odaklanılmıştır. Sorun çözme süreci iş birliğine dayanmaktadır ve proaktiftir.
Çocuklarda Davranış Bozuklukları ve Çözüm Yolları, Adnan Kalkan
Davranım bozukluğunun ne olduğu gibi konularda bilgi sahibi olmak isteyen anne-babalar ve eğitimcilere yardımcı olmaktadır. Ayrıca hem bilgi sahibi olmalarını sağlıyor hem de çözüm arayışlarında istifade edebilecekleri konularda onlara yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Uyarıcıların artık çok çeşitli olduğu günümüzde davranış bozukluğu durumunda da artış gözlemlenmektedir. Kitapta davranış bozukluğuyla ilgili davranış problemlerinin becerilere etkisi, anne- baba tutumlarının davranış bozukluklarına etkisi, yalan söyleme alışkanlığı, öfke kontrol bozukluğu, şiddet ve saldırganlık, okul fobisi, korku kaygı ve uyku bozuklukları gibi birçok başlığa değinilmektedir. Bu kitap eğitimciler ve anne-babalar için önerilebilir.
School Success for Kids With Emotional and Behavioral Disorders, Michelle R. Davis, Vincent P. Culotta ve Eric A. Levine
Duygusal ve davranışsal bozukluklar süreci boyunca ebeveynlere ve öğretmenlere çocuklara bu mücadelede ve okul başarısı konusunda neler yapabileceklerine dair stratejiler önermektedir. Kitap davranım bozukluğu konusunda deneyimli psikologlar tarafından hazırlanmıştır. Bu süreç esnasında yazarlar neler yapılması gerektiği hakkında stratejik önerilerde bulunmuşlardır. Kitap, çocuklar için neler yapılabileceği, nelere ihtiyaçları olabileceğinden bahsetmektedir. Ayrıca davranışı değiştirme konusunda da çeşitli önerilerde bulunmaktadır. Sınıfı yönetme, ev ödeviyle ilgili zorluklarla başa çıkma, çocukların kendi kendini savunma stratejileri ve bağımsızlık geliştirmelerine yardımcı olma gibi konuları içermektedir ve bu başlıklar için hizmet ve konaklama da kitabın içerisinde planlanmaktadır. Ayrıca kitabın içerisinde bu zorlukların üstesinden gelmekte yardımcı olabilecek yeniden üretilip hemen kullanılan birden fazla araçlar da bulunmaktadır. Kitabın Türkçe basımı bulunmamaktadır.
Conduct Disorders in Childhood and Adolescence, Alan E. Kazdin
Çocukluk ve ergenlik dönemindeki davranış bozukluklarının anlaşılması ve yönetimi üzerine kapsamlı bir kaynaktır. Bu kitap, davranış bozukluklarının yaygınlığını, belirtilerini ve klinik yönlerini ele almaktadır. Bu eserde davranım bozukluklarının yaygınlığı, hangi yaş ve cinsiyet gruplarında daha sık görüldüğüne dair istatistiksel bilgilere değinilmektedir. Kitap, davranım bozukluklarının ortaya çıkmasında rol oynayan biyolojik, psikolojik ve çevresel faktörleri detaylı bir şekilde ele alırken genetik yatkınlık, aile dinamikleri, sosyal etkiler ve bireysel farklılıklar gibi çeşitli etkenleri de incelemektedir.
Davranım Bozukluğu Hakkında Film, Dizi ve Belgesel Önerileri
The Good Son (İyi Evlat), 1993
Çocukların da karanlık ve yıkıcı bir doğaya sahip olabileceği fikrini anlatan psikolojik gerilim filmidir. Filmde annesini kaybeden bir çocuğun kuzeniyle yaşamasının ardından kuzeninin tehlikeli ve şiddet eğilimi gösteren davranışlarını fark etmesini anlatmaktadır. Psikolojik açıdan çocukluk döneminde görülen antisosyal davranışları ve çocuk psikopatolojisini ele almaktadır. Filmin odak noktası, küçük bir çocuğun içsel karanlık ve tehlikeli davranışları sergilemesidir. Karakter, antisosyal kişilik bozukluğuna benzeyen semptomlar göstermektedir: Yalan söyleme, manipülasyon, empati eksikliği, şiddet ve kontrol arayışı. Bu tür davranışların çocuk yaşta ortaya çıkışı, izleyiciye çocuk psikopatisi kavramını sorgulatır.
Kids (Çocuklar), 1995
Bu yapım, 18 yaş üzeri bir dram filmidir. Filme yapılan yorumlar içerisinde çokça eleştiriler de bulunmaktadır. Filmde bir grup genç New York’ta kendilerine zarar verebilecek bir sürü davranışı çokça sergilemektedirler. Film bu kendilerine zarar verebilecek davranışları sergiledikleri bir günde geçmektedir. Hatta kadın karakterlerden birine teşhis konulduğu içerisindeki sahneler arsında bulunmaktadır. Filmin yönetmeni Larry Clark aynı zamanda hikaye yazımında da bulunmaktadır. Hikâye yazarları arasında bir de Harmony Korine bulunmaktadır.
We Need to Talk About Kevin (Kevin Hakkında Konuşmalıyız), 2011
Lionel Shriver’ın aynı adlı romanından uyarlanan bu film Kevin isimli bir gencin annesiyle olan karmaşık ilişkisini ve Kevin'ın büyüme sürecinde sergilediği davranışları konu almaktadır. Film hem ebeveynlik dinamiklerini hem de davranım bozukluğunu derinlemesine incelemektedir. Filmdeki anne karakteri ve oğlu Kevin'ın arasındaki ilişki, pek çok psikolojik temayı içerir.
Çocuklarda Davranış Bozuklukları, Cansu Güney, 2019
Bu videoda çocukların gelişim süreci içerisinde çeşitli dönemler yaşadığı belirtilmektedir. Bu dönemler sürecince bazı beceriler geliştirmektedirler. Bu becerilere verilen olumsuz tepkilere de davranış bozukluğu adı verilmektedir. Davranış bozukluklarının hırçınlık, küfürlü konuşma, saldırganlık, yalan söyleme, idrar ve dışkı kaçırmak gibi kriterleri vardır. Davranış bozukluğuna dahil edilebilen davranışların yaşa uygunluğuna da bakılmaktadır. Bir davranış iki yaşında bir çocuk için uygun ve beklenebilir görülürken beş yaşındaki bir çocuk için uygun olmamakla birlikte aslında bir problemin habercisi olarak görülmektedir. Bir davranışı bozukluk olarak nitelendirmeden önce o davranışın sıklığına, yoğunluğuna ve şiddetine de bakılması önerilmektedir. Güney, anne-babaların olumlu davranışlar konusunda çocuğa rol model olabilecek bireyler oldukları gibi daha birçok öneride de bulunmaktadır.
Davranım bozukluğu: Şiddete ve suça neden olan sorun, 2019
Davranım bozuklukları çocukluk döneminde suça ve şiddete neden olabilen davranışlar olarak görüldüğü için oldukça önemli olarak değerlendirilmektedir. Prof. Dr. Bengi Semerci bu videosunda davranım bozuklukları nedir, nasıl gelişir, kimlerde görülür konularında izleyicileri bilgilendirmekte ve neler yapılması gerektiği konusunda önerilerde bulunmaktadır. Semerci, davranım bozukluğunun temel özelliği o yaş için uygun bulunan toplumsal kuralların sürekli ve tekrarlayıcı olarak çiğnenmesidir demektedir. Ayrıca Semerci davranım bozukluklarının bir anda başlamadığını hafif bulgularla başlayıp gittikçe ağırlaşan bir süreç olduğu ve hemen her ortamda gösterilmeye başlayan uygunsuz davranışlar olduğunu aktarmaktadır. Davranım bozuklukları belirtilerin durumuna göre hafif belirtiler, orta belirtiler ve ağır belirtiler olarak sınıflandırılabilmektedir. Semerci, genellikle 3 yaş öncesi çocuklarda davranım bozukluğunu görülemeyeceğinden ve 5-6 yaşına gelmiş bir çocukta davranım bozukluğunun tüm belirtilerinin görülebileceğinden de izleyicilerine bahsetmektedir. Davranım bozukluğu olan çocukların problem çözme ve iletişim becerileri zayıf olabilmektedir. Davranım bozukluğunun ortaya çıkmasında aile tutumları ve aile yapısı etkin bulunmaktadır. Örneğin anne-babanın terki ya da anne-babanın patolojik rahatsızlıkları ya da madde kullanımı davranım bozukluğu açısından risk faktörleri olarak görülmektedir. Bireylerin sosyoekonomik düzeylerinin düşük ya da yüksek oluşunun da davranış bozukluğu durumuna etki ettiği söylenmektedir. Davranım bozukluğunun bulgularını dikkat eksikliği ve hiperaktivite gibi bozuklukların belirtileriyle karıştırmamak gerekmektedir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivitede zarar verici davranışlar bilerek ve isteyerek değildir ama davranım bozukluğunda zarar verici davranışlar bilerek ve isteyerek yapılabilmektedir. Semerci, izleyicilerine çocukluk ve ergenlik dönemindeki şiddet ve suç davranışlarının temelinde yatabilen ve çözümlenmesi zor olduğundan bahsetmekte ve çeşitli çözüm önerilerinde bulunmaktadır.
Çocuk ve Gençlerdeki Davranım Bozukluğu Nasıl Görülür?, 2015
Davranım bozukluğu maalesef yıkıcı bir rahatsızlık grubunda bulunmaktadır. Davranım bozukluğu olan çocuklar okul hayatları da dahil olmak üzere ciddi sosyal sorunlar yaşamaktadır. Davranım bozukluğu ileriki dönemlerde anti sosyal kişilik bozukluğu durumuna gidebilmektedir. Davranım bozukluğu olan çocuklarda toplumda olumsuz olarak nitelendirilen çeşitli davranışlar gösterebilmektedir. Öncül belirtilerin fark edilmesi durumunda çocuk bu toplum tarafından olumsuz olarak nitelendirilen davranışları sergilemeden müdahale edilmesi önerilmektedir. Davranış bozukluğunda özellikle başka bozukluklarla bir arada görülüyorsa çözüm sürecinin çok önemli olduğu da aktarılmaktadır. Doç. Dr. Osman Abalı bu videoda izleyicilere önerilerde bulunmaktadır.
Kaynakça
Abalı, O., Onur, M., Gürkan, K., Çelik, Ö. ve Tüzün, Ü. D. (2006). İlköğretim çağı çocuklarındaki davranım bozukluğu semptomlarının sosyodemografik verilere göre değerlendirilmesi. Düşünen Adam Dergisi, 19(1), 14-19.
Alisinanoğlu, F. ve Kesicioğlu, O. S. (2010). Okul öncesi dönem çocuklarının davranış sorunlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Kuramsal Eğitimbilim Dergisi, 3(1), 93-110.
Amerikan Psikiyatri Birliği. (2014). Ruhsal bozuklukların tanısal ve istatistiksel el kitabı, DSM-5 tanı ölçütleri başvuru el kitabı. Hekimler Yayın Birliği.
Barkley, R. A. (2002). Major life activity and health outcomes associated with attention-deficit/hyperactivity disorder. The Journal of Clinical Psychiatry, 63(12), 10-15.
Bengi Semerci Enstitüsü (2019, Ocak 21). Davranım bozukluğu: Şiddete ve suça neden olan sorun [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Bp0YlN-S0bk
Çalışgan, B., Hangül, Z. ve Karadağ, M. (2023). Yıkıcı duygudurumu düzenleyememe ve karşıt olma karşı gelme bozukluklarında DSM-5 ayrımı mı? ICD-11 birleşmesi mi? Kesitsel bir araştırma. Turkish Journal of Child & Adolescent Mental Health, 30(2), 172-180. 10.4274/tjcamh.galenos.2022.73645
Gülay, H. ve Akman, B. (2009). Okul öncesi dönemde sosyal beceriler. Pegem Akademi Yayıncılık.
İmren, S. G., Arman, A. R., Gümüştaş, F., Yulaf, Y. ve Çakıcı, Ö. (2013). Karşıt olma karşıt gelme bozukluğu ve/veya davranım bozukluğu eşhastalanımı olan ve olmayan DEHB tanılı çocuk ve ergenlerde aile işlevselliğinin değerlendirilmesi. Çukurova Medical Journal, 38(1), 22-30.
Kjelsberg, E. (2008), The association between substance use co-morbidity in adolescence and adult criminal behaviour. Personality and Mental Health, 2(2), 77-88. https://doi.org/10.1002/pmh.27
Krol, N., Morton, J. ve De Bruyn, E. (2004). Theories of conduct disorder: A causal modelling analysis. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 45(4), 727- 742. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2004.00267.x
Madalyon Psikiyatri Merkezi. (2019, Aralık 16). Çocuklarda Davranış Bozuklukları |Psk. Cansu Güney [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=cL-MdeucTDU
Moffitt, T. E., Arseneault, L., Jaffee, S. R., Kim‐Cohen, J., Koenen, K. C. ve Viding, E. (2008). Research review: DSM‐V conduct disorder: Research needs for an evidence base. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 49(1), 3-33. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2007.01823.x
Molina, B. S., Bukstein, O. G. ve Lynch, K. G. (2002). Attention-deficit/hyperactivity disorder and conduct disorder symptomatology in adolescents with alcohol use disorder. Psychology of Addictive Behaviors, 16(2), 161-164 https://doi.org/10.1037/0893-164X.16.2.161
Osman Abalı. (2015, Eylül 9). Çocuk ve gençlerdeki davranım bozukluğu nasıl görülür? [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=kIv9Y5N_wCw
Öz, İ. (1997). Çocukta uyum ve davranış bozuklukları. Kök Yayıncılık
Pliszka, S. R. (1998). Comorbidity of attention-deficit/hyperactivity disorder with psychiatric disorder: An overview. Journal of Clinical Psychiatry, 59(7), 50-58.
Ralph, A., Toumbourou, J. W., Grigg, M., Mulcahy, R., Carr-Gregg, M. ve Sanders, M. R. (2003). Early intervention to help parents manage behavioral and emotional problems in early adolescents: What parents want. Australian e-Journal for the Advancement of Mental Health, 2(3), 156-168. https://doi.org/10.5172/jamh.2.3.156
Sanders, M. R., Markie-Dadds, C., Rinaldis, M., Firman, D. ve Baig, N. (2007). Using household survey data to inform policy decisions regarding the delivery of evidence-based parenting interventions. Child: Care, Health and Development, 33(6), 768-783. https://doi.org/10.1111/j.1365-2214.2006.00725.x
Szatmari, P., Boyle, M. H. ve Offord, D. R. (1993). Familial aggregation of emotional and behavioral problems of childhood in the general population. The American journal of psychiatry, 150(9), 1398-1403. https://doi.org/10.1176/ajp.150.9.1398
Upadhyaya, H. P., Deas, D., Brady, K. T. ve Kruesi, M. (2002). Cigarette smoking and psychiatric comorbidity in children and adolescents. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 41(11), 1294-1305. https://doi.org/10.1097/00004583-200211000-00010