İzinsiz İçerik Kullanımı Hakkında Uyarı: Web sitemizde yer alan tüm yazılar ve içerikler, Dr. Burcu Büge’ye ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında koruma altındadır. Yazılarımızın tamamı telif hakkıyla korunmakta olup, herhangi bir şekilde çoğaltılması, dağıtılması, yayınlanması, kopyalanması veya üçüncü taraflarla paylaşılması için önceden yazılı izin alınması zorunludur. İzinsiz içerik kullanımı tespit edildiği takdirde, yasal yollara başvurulacak ve ilgili kişi ya da kurumlar hakkında hukuki işlemler başlatılacaktır. Bu kapsamda, içeriklerimizi kullanmak isteyen kişi veya kurumların, Dr. Burcu Büge’den yazılı izin talebinde bulunmaları gerekmektedir.
Epigenetik ve Psikoloji
Yokuş’a (2013) göre DNA’mız sayesinde biyolojik yapımız hakkında pek çok bilgi elde edilebilse de son yirmi yılda yapılan çalışmalar sonucunda her şeyin DNA ile açıklanamayacağı anlaşılmıştır. Yapılan çalışmalarda canlı bir organizma olarak yaşamımızı sürdürmek için çevresel olaylara tepki verdiğimizden dolayı gen ifadelerimizde değişiklikler görüldüğü ve bu genlerin ifadelerinde oluşan değişikliklere genler üstü genetik anlamına gelen “epigenetik” dendiği belirtilmiştir (Yokuş, 2013). Epigenetik değişiklikler bir genin aktifleşmesine veya sessizleşmesine sebep olabilirler ve bu değişikliklerin oldukça dengeli ve kalıcı olduğu belirtilmiştir (Kouzarides, 2007; Yokuş, 2013). Bu yapılarına rağmen epigenetik değişimler ilaç, terapi gibi dış müdahaleler ile değiştirilebilir (Koçak ve Ertuğrul, 2012).
Geçmiş yıllarda yapılan çalışmalar epigenetik değişimlerin yetişkin yaşamında gen ifadesinin dinamik şekilde kontrol edilmesinde rol oynadığı gözlemlendiği için psikopatolojik bozukluklarda epigenetik düzenlemelerin sağlıklı kişiler ile farkları araştırılmaya başlanmıştır (Koçak ve Ertuğrul, 2012). Stresin depresyon gelişiminde önemli bir etken olduğu ve stresli yaşam olaylarının duygudurum bozukluklarını ortaya çıkarabileceği görülmüştür (Caspi ve ark., 2003; Gold ve Chrousos, 2002). Yapılan çalışmalarda doğum öncesi veya doğum sonrası maruz kalınan stresin, stres yanıtı gelişimini etkilediği ve oluşan epigenetik değişimlerin yaşam boyu devam ettiği, yenidoğanın erişkin yaşamda stresle baş etme becerilerini bozduğu, depresyon ve anksiyete bozuklukları gibi ruhsal bozuklukların görülme sıklığını arttırdığı bildirilmiştir (De Kloet ve ark., 2005; Fumagalli ve ark., 2007; Glover, 1997; Gluckman ve ark., 2008; Lupien ve ark., 2009).
Green ve Goldwyn’e (2002) göre yenidoğanın gelişimi açısından bakım vereni ile ilişkisi çok önemlidir. Yenidoğan bebeğin kendisine bakım veren kişi ile sağlıklı bir ilişki kuramazsa stres altına girdiği ve bunun bebeğin gelişimini etkilediği görülmüştür (Kendler ve ark., 1999). Epigenetiğe madde bağımlılığı açısından bakıldığında, beynin ödül bölgelerinde yaşanan gen ifadesi değişimlerinin bağımlılığın geliştirilmesinde ve sürdürülmesinde etkili olduğu düşünülmüş ve yapılan çalışmalarda bu gen ifadelerinin kısmen epigenetik düzeneklerle değiştirilebileceği ifade edilmiştir (Kumar ve ark., 2005; Levine ve ark., 2005; Renthal ve Nestler, 2008).
Akiş ve arkadaşlarına (2021) göre kuşaklararası olarak aktarılan çocukluk çağı travmaları ve ebeveyn pratikleri, aile içinde açıkça ifade edilmeyen veya davranışsal olarak yansıtılmayan dinamikler aracılığıyla şekillendiğini belirtmiştir. Ebeveynlerin travmatik deneyimlerinin ise davranışsal epigenetik üzerinde belirleyici bir rol oynayabileceğini belirtmiştir. (Akiş ve ark., 2021). Bu bağlamda Yehuda ve Lehrner’in (2018) araştırmalarına göre, doğum sonrası annelik bakımı ve gebelik sırasında annenin stres yaşaması gibi faktörlerin, yavruların erken yaşta stresle karşılaşmasına neden olabileceğini bulunmuştur. Strese bağlı epigenetik değişikliklerin yaşamın erken dönemlerinde meydana gelmesi ve bireyin yaşam boyu savunmasızlığını veya sonraki stresli olaylara karşı direncini belirlemeye yardımcı olduğu görülmüştür (Nestler, 2014).
Genel olarak bakıldığında epigenetik çalışmalarla elde edilen bilgiler, insan davranışı ve psikiyatrik bozukluklar ile ilgili önemli ipuçları vermekte, çeşitli psikiyatri ve psikoloji okullarının davranış̧ ve psikopatoloji ile ilgili sunduğu bilgileri tamamlamaktadır (Koçak ve Ertuğrul, 2012). Özetle doğum öncesinden başlayarak yaşadığımız her olayın davranışlarımızda, kişiliğimizde, genetiğimizde etkileri olabilir. Çalışmalar gen ifadelerinde oluşan bu değişimlerin kalıtsal hale gelebileceğini veya dış müdahaleler ile değiştirilebileceğini göstermiştir.
Epigenetik ve Psikoloji Hakkında Kitap Önerileri
Seninle Başlamadı, Mark Wolynn
Bu kitapta kalıtsal yani epigenetikten aktarılan travmatik deneyimlerin insanları nasıl etkilediği, bu durumları nasıl anlaşılabileceği ve ne şekilde üstesinden gelinebileceği örnek uygulamalarla beraber sunulmaktadır. Yazar, gözünde görme kaybına gidebilecek kadar bir sağlık sorunu yaşamıştır. Sağlık kuruluşlarından aldığı iyileştirme süreçleri sorununa bir çözüm olmamıştır. Bunun üzerine çözümünü alternatif yöntemlerde aramaya başlamıştır, Güneydoğu Asya’ya gider ve orda gurular ile bir süre kalır, meditasyon, günlerce oruç tutma, değişik otlarla yapılan çayları içme gibi guruların yaptığı birçok davranışı tekrarlamıştır. Bir gün daha üst seviyede görülen bir guru ile konuşma fırsatı bulmuştur ve guru ona ailesi ile arasını düzeltmesini söylemiştir. İlk başta buna inanmayan ve saçma bulan yazar, başka bir gurudan da aynı şeyi duyunca ülkesine dönüp ailesi ile görüşmeye başlamıştır. Annesi ve babası ile olan ilişkisini düzelttikten sonra gözünde yaşadığı sağlık sorunu iyileşmiştir. Bunun üzerine kalıtsal travmalar hakkında araştırmalara ve eğitimlere başlamıştır. Bu kitap da yazar hem kendi deneyimlerinden hem de şahit olmuş olduğu vakalardan yola çıkarak kalıtsal aile travmalarını epigenetik hakkında yapılan araştırmaların verilerini kullanarak bilimsel kanıtlı bir şekilde okuyucuya aktarmıştır.
Childhood Disrupted, Donna Jackson Nakazawa
Çocuklukta yaşanan travmatik olayların yetişkinlikteki fiziksel ve zihinsel sağlık üzerindeki kalıcı etkilerini ele alan bir kitaptır. Donna Jackson Nakazawa, bilimsel araştırmalardan yola çıkarak, çocukluk travmalarının bağışıklık sistemi, beyin gelişimi ve stres tepkisi üzerindeki etkilerini detaylı bir şekilde açıklar. Kitap, özellikle Adverse Childhood Experiences (ACE) araştırmasına odaklanarak, çocuklukta yaşanan olumsuz deneyimlerin (örneğin istismar, ihmal, ebeveyn boşanması ya da bağımlı bir ebeveynle büyüme) yetişkinlikte depresyon, anksiyete, otoimmün hastalıklar, kalp rahatsızlıkları ve erken ölüm gibi ciddi sağlık sorunlarıyla nasıl bağlantılı olduğunu göstermektedir. Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
Nature via Nurture: Genes, Experience, and What Makes Us Human, Matt Ridley
Matt Ridley, bu kitabında genetik ve çevrenin insan gelişimindeki karmaşık etkileşimini incelemektedir. Kitap, insan doğasını anlamaya yönelik "doğa mı, yetiştirme mi?" tartışmasının artık yanlış bir ikilem olduğunu savunuyor ve bu iki faktörün ayrılmaz bir şekilde birbiriyle bağlantılı olduğunu öne sürüyor. Ridley, genlerin yalnızca sabit bir yapı olmadığını, aynı zamanda çevresel faktörlerle şekillenen dinamik bir sistem olduğunu açıklamaktadır. Yani genlerimiz, çevresel etkilerle "açılıp kapanabilir" ve bu süreç, kim olduğumuzu ve nasıl davrandığımızı belirlemede kritik bir rol oynar. Ridley, bu fikirleri desteklemek için bilimsel araştırmalara, tarihsel olaylara ve ilgi çekici hikâyelere başvurur. İnsan zekâsı, dil yeteneği, ahlaki değerler ve hatta kültürel farklılıkların, genetik eğilimlerin çevresel faktörlerle nasıl etkileşime girdiğiyle açıklanabileceğini tartışır. Kitabın Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
Epigenetik Devrimi, Nessa Carey
Yazar, epigenetik alanındaki devrim niteliğindeki keşifleri ve bu bulguların biyoloji, kalıtım ve hastalıklar hakkındaki anlayışımızı nasıl dönüştürdüğünü keşfetmektedir. Kitap, çevresel faktörlerin, yaşam tarzı seçimlerinin ve dışsal etkilerin genetik yapıdaki değişiklikler yapmadan, gen ekspresyonunu nasıl değiştirebileceğini açıklamaktadır. Bu, genetik mirasın sadece DNA dizilimiyle belirlendiği geleneksel anlayışı sorgular. Kitap, epigenetiğin kişiselleştirilmiş tıp, psikiyatri ve kanser tedavisi gibi alanlardaki etkilerini de ele almaktadır. Epigenetik mekanizmalarının, hastalıkların tanı, önleme ve tedavi yöntemlerinde yeni yollar sunabileceğini vurgular.
Beden Kayıt Tutar, Bessel A. Van Der Kolk
Yaşanılan travmatik deneyimlerin bireyleri nasıl etkilediğini detaylı bir şekilde açıklayan kitap vaka örnekleri vererek ilerlemekte ve psikiyatride epigenetik çalışmaların nasıl kullanılabileceğine dair bilgilendirmeler yapmaktadır. Yazar, travmatik deneyimi olan gruplar ile uzun süre çalışmış ve bu süreçte birçok farklı metodu kullanma fırsatına sahip olmuştur. Geleneksel iyileştirme süreçlerinin (konuşma terapisi vb.) hangi noktada yetersiz kaldığını açıklamakta ve daha verimli olan iyileştirme süreçlerinin beyin, zihin ve beden etkileşiminin üzerine kurulu olduğunu aktarmaktadır. Kitapta beynin birçok sisteminden, bu sistemlerin birbirleriyle çalışma mekanizmalarından ve zihinsel süreçleri nasıl yönettiğinden detaylı teknik açıklamalarla ve oldukça anlaşılır bir şekilde bahsedilmektedir.
Epigenetik - Deneyimler Kalıtımla Nasıl Aktarılır?, Bernhard Kegel
Epigenetiğin temel kavramlarını açıklayarak genetik mirasın ötesinde nasıl bilgi aktarılabileceğine dair önemli bir anlayış sunmaktadır. Kitap, doğuştan gelen genetik özelliklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasının yanı sıra, yaşam deneyimlerinin de biyolojik düzeyde nasıl miras bırakılabileceğini araştırmaktadır. Bu süreç, DNA diziliminde bir değişiklik yapmadan, çevresel faktörlerin ve bireysel deneyimlerin kalıtımsal özellikleri nasıl etkileyebileceğini açıklamaktadır. Kegel, epigenetik programları ve bunların genlerin açılıp kapanmasını sağlayan mekanizmaları ayrıntılı bir şekilde ele alırken, biyolojik süreçlerin anlaşılmasını kolaylaştırmak için karmaşık konuları basitleştirmektedir.
Epigenetics: How Environment Shapes Our Genes, Richard C. Francis
Genetik yapımızın sabit olmadığını ve çevresel faktörlerin genlerimizin nasıl ifade edileceğini şekillendirebileceğini ayrıntılı bir şekilde ele alan bu kitabın Türkçe çevirisi bulunmamaktadır. Eser, epigenetik mekanizmaların temel prensiplerini açıklayarak, genetik materyalin nasıl düzenlendiğini ve değiştiğini incelemiştir. Kitap, çevresel etmenlerin örneğin, diyet, stres, toksinler ve sosyal ilişkilerin bireyin epigenomunu nasıl etkileyebileceğini ve bu etkilerin yaşam boyunca nasıl sürdürülebileceğini vurgulamıştır. Ayrıca, bu bilim dalının modern tıpta nasıl kullanıldığını, bozuklukların iyileştirilme sürecinde ve önlenmesinde epigenetik bilgilerin nasıl uygulanabileceğini tartışmıştır. İnsan sağlığını ve davranışını anlamada epigenetiğin getirdiği yeni perspektifleri sunarken, genetik ve çevre arasındaki karmaşık ilişkiyi açıklığa kavuşturmuştur.
Epigenetik ve Psikoloji Hakkında Dizi ve Belgesel Önerileri
Zeytin Ağacı, 2022
Bireylerin geçmiş travmalarının ve bu travmaların nesiller boyu süren etkilerinin epigenetikle nasıl ilişkilendirilebileceğini araştıran bir dizidir. Epigenetik, çevresel faktörlerin ve travmatik deneyimlerin gen ekspresyonunu nasıl değiştirebileceğini ve bu değişikliklerin sonraki nesillere aktarılabileceğini öne sürer. Dizi, bu kavramları karakterlerinin yaşadığı psikolojik ve biyolojik etkiler aracılığıyla dramatize ederek, travmanın genetik miras yoluyla nasıl devam edebileceğini gösterir.
Doğal Olmayan Seçilim, 2019
Dört bölümden oluşan bu mini belgesel dizide bozuklukların iyileşmesinde gen düzenleme teknikleri kullanmanın süreçleri, etkileri ve sonuçları işlenmektedir. İlk bölümde gen düzenleme teknolojilerinin bozuklukları nasıl ortadan kaldırabileceği ve bunun yanında bilim insanlarının yaşadığı etik olarak zorlu sorularla uğraşması ele alınmaktadır. İkinci bölümde ise gen düzenleme iyileştirme süreçlerini ilk deneyeceklerden olan Jackson, Nick ve Tristan ele alınmaktadır. Gen düzenleme riskli ve pahalı bir süreçtir. Üçüncü bölümde ise gen düzenleme ile bir türün değiştirilebileceği veya tamamen ortadan kaldırılabileceği ve bunun biyoetik uzmanları ve aktivistlerini kaygılandırdığı anlatılmaktadır. Son bölümde ise ikinci bölümde adı geçen Jackson ameliyata hazırlanmaktadır ve Ukrayna’da yeni teknolojilerden faydalanılan bir klinikte Maria ve Victor üç ebeveynli bebeklerini beklemektedir.
Epigenetik Nedir? Genlerimizi Kontrol Edebilir miyiz?, 2024
Bu videoda gen, genom ve epigenetik kavramları açıklanmıştır ve epigenetik kavramının bireyleri nasıl etkilediği örnek verilerek anlaşılır bir şekilde sunulmuştur. DNA’mızı oluşturan genler kim olduğumuzu belirleyen tüm bilgileri içermektedir. Gözlerimizin renginden akciğerimizin işleyişine kadar her şey DNA’mız belirlemektedir. Ancak kişinin yaşam tarzı ve çevresel faktörler işi biraz daha karmaşıklaşmaktadır. Örneğin tek yumurta ikizi iki erkek kardeşten biri daha sakin bir hayat sürerken diğeri daha stresli bir hayat sürebilmektedir, biri daha sağlıklı beslenirken diğeri daha fazla egzersiz yapmaktadır ve zamanla ikisi farklı bozukluklar geliştirmektedir. İşte buna epigenetik denmektedir.
Epigenetik Etki Ne Zaman Başlar?, 2022
Dr. Öğretim Üyesi Yeşim Özdemir tarafından sunulan bu videoda “gen, epigenetik, DNA kaderimiz mi?” gibi epigenetikle ilgili detaylı bilgiler verilir. Örneğin kaplumbağalarda 33-34 derece sıcaklık doğacak yavrunun dişi olmasına, 28-31 derece sıcaklık doğacak yavrunun erkek olmasına sebep olmaktadır, timsahlarda ise bu durum tam tersidir. Yani DNA’mız kader değildir, doğum esnasında bile çevresel koşullardan etkilenebilir.
Kaynakça
Akiş, A. D., İşlek, D. S. ve Yükseloğlu, E. H. (2021). Çocukluk çağı travmaları ile aile ve ebeveyn pratiklerinin davranışın epigenetik boyutlarına etkisi. Turkiye Klinikleri Psychology Special Topics, 6(1), 133-143.
BBC News Türkçe. (2024, Nisan). Epigenetik nedir, genlerimizi kontrol edebilir miyiz? [Video]. Youtube. https://youtu.be/Jk22bGIMKhI?si=0SJTCLVgKx7qfntk
Caspi, A., Sugden, K., Moffitt, T. E., Taylor, A., Craig, I. W., Harrington, H., McClay, J., Mill, J., Martin, J., Braithwaite, A. ve Poulton, R. (2003). Influence of life stress on depression: Moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene. Science, 301(5631), 386-389. https://doi.org/10.1126/science.1083968
De Kloet, E. R., Joëls, M. ve Holsboer, F. (2005). Stress and the brain: From adaptation to disease. Nature Reviews Neuroscience, 6(6), 463-475. https://doi.org/10.1038/nrn1683
Fumagalli, F., Molteni, R., Racagni, G. ve Riva, M. A. (2007). Stress during development: Impact on neuroplasticity and relevance to psychopathology. Progress in Neurobiology, 81(4), 197-217. https://doi.org/10.1016/j.pneurobio.2007.01.002
Glover, V. (1997). Maternal stress or anxiety in pregnancy and emotional development of the child. The British Journal of Psychiatry, 171(2), 105-106. https://doi.org/10.1192/bjp.171.2.105
Gluckman, P. D., Hanson, M. A., Cooper, C. ve Thornburg, K. L. (2008). Effect of in utero and early-life conditions on adult health and disease. The New England Journal of Medicine, 359(1), 61-73. https://doi.org/10.1056/NEJMra0708473
Gold, P. W. ve Chrousos, G. P. (2002). Organization of the stress system and its dysregulation in melancholic and atypical depression: High vs low CRH/NE states. Molecular Psychiatry, 7(3), 254-275. https://doi.org/10.1038/sj.mp.4001032
Green, J. ve Goldwyn, R. (2002). Annotation: Attachment disorganisation and psychopathology: New findings in attachment research and their potential implications for developmental psychopathology in childhood. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 43(7), 835-846. https://doi.org/10.1111/1469-7610.00102
Kendler, K. S., Karkowski, L. M. ve Prescott, C. A. (1999). Causal relationship between stressful life events and the onset of major depression. The American Journal of Psychiatry, 156(6), 813-986. https://doi.org/10.1176/ajp.156.6.837
Koçak, E. E. ve Ertuğrul, A. (2012). Psikiyatrik bozukluklar ve epigenetik. Türk Psikiyatri Dergisi, 23(2), 130-140.
Kouzarides, T. (2007). Chromatin modifications and their function. Cell, 128(4), 693-705.
Kumar, A., Choi, K. H., Renthal, W., Tsankova, N. M., Theobald, D. E., Truong, H. T., Russo, S. J., LaPlant, Q., Sasaki, T. S., Whistler, K. N., Neve R. L., Self, D. W. ve Nestler, E. J. (2005). Chromatin remodeling is a key mechanism underlying cocaine-induced plasticity in striatum. Neuron, 48(2), 303-314. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2005.09.023
Levine, A. A., Guan, Z., Barco, A., Xu, S., Kandel, E. R. ve Schwartz, J. H. (2005). CREB-binding protein controls response to cocaine by acetylating histones at the fosB promoter in the mouse striatum. Proceedings of the National Academy of Sciences, 102(52), 19186-19191. https://doi.org/10.1073/pnas.0509735102
Lupien, S. J., McEwen, B. S., Gunnar, M. R. ve Heim, C. (2009). Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 434-445. https://doi.org/10.1038/nrn2639
Nestler, E. J. (2014). Epigenetic mechanisms of depression. JAMA psychiatry, 71(4), 454-456. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2013.4291
NPİSTANBUL Hastanesi. (2022, Mart). Epigenetik etki ne zaman başlar? [Video]. Youtube. https://youtu.be/Q3f-mXuBcD4?si=fKzNGHXGbuV4h2oD
Renthal, W. ve Nestler, E. J. (2008). Epigenetic mechanisms in drug addiction. Trends in Molecular Medicine, 14(8), 341-350. https://doi.org/10.1016/j.molmed.2008.06.004
Yehuda, R. ve Lehrner, A. (2018). Intergenerational transmission of trauma effects: Putative role of epigenetic mechanisms. World Psychiatry, 17(3), 243-257. https://doi.org/10.1002/wps.20568
Yokuş, B. (2013). Epigenom ve epigenetik. Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 1(2), 5-13.