İzinsiz İçerik Kullanımı Hakkında Uyarı: Web sitemizde yer alan tüm yazılar ve içerikler, Dr. Burcu Büge’ye ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında koruma altındadır. Yazılarımızın tamamı telif hakkıyla korunmakta olup, herhangi bir şekilde çoğaltılması, dağıtılması, yayınlanması, kopyalanması veya üçüncü taraflarla paylaşılması için önceden yazılı izin alınması zorunludur. İzinsiz içerik kullanımı tespit edildiği takdirde, yasal yollara başvurulacak ve ilgili kişi ya da kurumlar hakkında hukuki işlemler başlatılacaktır. Bu kapsamda, içeriklerimizi kullanmak isteyen kişi veya kurumların, Dr. Burcu Büge’den yazılı izin talebinde bulunmaları gerekmektedir.
Haset
Polat (2017) genelden özele inildiğinde çok sayıda duygu bulunduğunu belirtmiştir. Bu duygulardan kıskançlık, haset ve gıpta olguları tanım, oluşum ve sonuçları birbirinden farklı olmasına rağmen sıklıkla birbiriyle karıştırılabilir. Birbirinin yerine kullanılması bir kavram kargaşasına sebep olabilir (Polat, 2017). Haset, başka bir kişinin üstün niteliğine, başarısına veya sahip olduğu şeye karşı olumsuz bir duygusal tepki olarak tanımlanabilir ve haset eden kişinin ya avantajı arzuladığı ya da haset edilen kişinin bundan yoksun olmasını istediği belirtilmiştir (Parrott ve Smith, 1993; Smith ve Kim, 2007). Horney’ye (1937) göre başkaları sahip olmak istediğimiz belirli avantajlara sahipse çoğumuz biraz haset hissedebiliriz. Normal kişilerde vurgunun bu avantajlara onun sahip olmak istemesinde, nevrotikte ise bunları istemese bile onun bunları başkalarına çok görmesinde yatabileceği belirtilmiştir (Horney, 1937). Lange ve Crusius (2015) hasedin kendi içinde iyi ve kötü olmak üzere ikiye ayrıldığını, iyi huylu hasedin kişinin kendi konumunu iyileştirmek için daha fazla çaba harcama motivasyonunu artırabildiğini belirtmiştir. Buna karşılık, kötü niyetli hasedin, haset edilen kişinin başarısına zarar verme motivasyonunu artırabildiği gözlenmiştir (Lange ve Crusius, 2015). İyi huylu haset Türkçede “gıpta” terimiyle, İngilizcede ise “benign envy” terimiyle kullanılmaktadır (Çırpan ve Özdoğru, 2017; Van de Ven ve ark., 2009). Lockwood ve Kunda (1997) tarafından yapılan bir araştırmada, 1. sınıf lisans katılımcıları, kendileriyle ilgili bir alanda çok iyi performans gösteren 1. sınıf veya 4. sınıf bir öğrenci hakkında bilgiyle karşı karşıya bırakılmıştır. 1. sınıf öğrencisine maruz kalmanın moral bozucu ve yıpratıcı olma eğiliminin olduğu, oysa 4. sınıf öğrencisine maruz kalmanın kendini geliştirici, ilham verici olduğu görülmüştür (Lockwood ve Kunda, 1997).
Freud tarafından geliştirilen penis hasedi/kıskançlığı, kız çocuğu penise sahip olmadığı için; Horney tarafından geliştirilen rahim hasedi/kıskançlığı ise, erkek çocuğun sahip olmadığı doğurganlık yeteneği ve rahim için geliştirdiği haset/kıskançlık olarak belirtilmiştir (Karakaş, 2017). Kıskançlık, hasetle karıştırılsa da araştırmalar bu iki duygunun aslında oldukça farklı olduğunu göstermiştir (Parrott ve Smith, 1993; Smith ve ark., 1988). Parret ve Smith’in (1993) yaptığı araştırmada haset ve kıskançlık deneyimleri arasında niteliksel farklılıkların olduğu görülmüştür. Haset duygusu başkalarının sahip olduğu şeylere duyulan özlem, duyguların onaylanmaması, gelişme motivasyonu ve aşağılık hissetmenin daha yoğun olması ile, kıskançlık duygusu ise güvensizlik, korku, belirsizlik ve yalnızlığın daha belirgin olması ile ortaya çıkmıştır (Parret ve Smith, 1993). Smith ve Kim’e (2007) göre haset genellikle iki kişiyi içerir ve bir kişi başkasının sahip olduğu bir şeyden yoksun olduğunda ortaya çıkabilir. Kıskançlık ise genellikle üç kişiyi içerir ve kişi birini başka bir kişiye kaptırmaktan korktuğunda ortaya çıkabilir. Kıskançlık ve haset farklı durumlardan kaynaklanabilir, farklı değerlendirmeler oluşturabilir ve farklı duygusal deneyimler üretebilir (Smith ve Kim, 2007). Kıskançlık ve hasedin olduğundan daha benzer görünmesinin nedeni, bu duyguların sıklıkla birlikte ortaya çıkması olabilir (Parrott ve Smith, 1993). Bir rakip, tam olarak haset edilecek niteliklere sahip olduğu için tehdit edici olabilir, bu da kıskançlığı artırabilir (DeSteno ve Salovey, 1996). Smith ve arkadaşları (1988) tarafından yapılan bir çalışmada, katılımcılar güçlü haset veya güçlü (romantik) kıskançlık hissettikleri durumların kısa açıklamalarını yazmıştır. Haset açıklamaları çoğunlukla hasedin standart tanımına karşılık gelirken kıskançlık açıklamaları ise kıskançlık ve haset açıklamalarını eşit şekilde çağrıştırmıştır. Bu nedenle, kıskançlık teriminin dilsel belirsizliği, kıskançlık ve hasedin eşdeğer duygular olduğu yönünde yanlış bir algıya katkıda bulunabilir (Smith ve ark., 1988).
Ng ve arkadaşlarının (2023) haset ve kendini geliştirme ilişkisini ele aldığı araştırmada, sosyal medya araçlarından Instagram kullananlar uygulamada gördüklerine karşı iyi huylu haset gösterdiğinde bu hasedin onların gelişimine fayda sağladığı bulunmuştur. Kötü niyetli hasedi yüksek olan bireylerde ise kendini geliştirme üzerinde hiçbir etkisinin olmadığı görülmüştür (Ng ve ark., 2023). Salerno ve arkadaşları (2018) tarafından yapılan çalışmada kötü niyetli hasedi yüksek olan kişilerin, çabanın ödülü belirlemediğine inanma eğiliminde oldukları ve böylece çaba odaklı olan kendini geliştirme eğilimini azalttıkları görülmüştür. Çevremizdeki insanların bizden daha iyi performans gösterdiği durumlarda, arkadaşımız bir sporda daha iyi olduğunda veya bizimkinden daha yeni bir araba modelini kullandığında haset duyabildiğimiz belirtilmiştir (Van de Ven ve ark., 2009). Günlük hayatta sıklıkla karşılaşılabilen haset üzerine olan bu yazıda hasedin türleri, başka kavramlardan farkı, hangi durumlarda ortaya çıkabileceği ve üzerimizdeki etkileri ele alınmıştır. Hissedilen duygunun haset olduğu anlaşıldığında bu duyguyu yargılamak yerine, literatürde sıkça işlenmiş olan bu duyguyu zaman zaman başkalarının da yaşadığını hatta bazen de iyi sonuçlarının olabileceğini hatırlamak faydalı olabilir.
Haset ile İlgili Kitap Önerileri
Kadın Psikolojisi, Karen Horney
Yazar bu kitabında kadınların nevrotik gelişim süreçleri, toplumsal cinsiyet rolleri ve kültürel beklentilerinin kadınların ruh sağlığı üzerindeki etkilerini incelemiştir. Kadınların maruz kaldığı baskıların ve toplumsal normların, onların kişilik gelişimini ve nevrotik eğilimlerini nasıl şekillendirdiğini ele almıştır. Kitapta Freud'un kadın psikolojisi konusundaki bazı teorilerine eleştiriler de yer almaktadır. Freud'un "penis kıskançlığı/hasedi" kavramını reddederek rahim kıskançlığı/hasedini savunmuştur.
Haset ve Rekabet: Kendi Kuyruğunu Yiyen Yılan, Leyla Navaro
Bu kitap haset ve rekabetin yıkıcı dışavurumları kadar, ivme kazandıran ve geliştiren yönlerini de ele almaktadır. Bu güçlü duyguların psikanalitik kuramlarını, bireysel nedenlerini, toplumsal cinsiyet rollerindeki farklılıkları, bilinçli ve bilinçaltı savunmalarını tanımlayarak onların daha anlaşılır ve yönetilir hale dönüşmesini amaçlamaktadır. Yazarın kullandığı “kendi kuyruğunu yiyen yılan”, Ouroboros simgesi, haset ve rekabetin ikili doğasını yansıtmaktadır. İnsanın, bu yılan misali kendi kendini yiyip bitirebileceği gibi, Ouroboros’un aynı zamanda simgelediği dönüşüm, devinim, bütünlenme, kendine yetme gibi olumlu özelliklerin ortaya çıkmasını da sağlayabileceği belirtilmiştir. Yazar, haset ve rekabetin kişiyi aşağıya çekmek, yiyip bitirmek yerine, onun gelişimini destekleyen bir itici güç olabileceği savıyla okura bir yol haritası vermektedir.
Psikanaliz Defterleri 7 – Çocuk ve Ergen Çalışmaları / Kıskançlık ve Haset
Talat Parman’ın yönetiminde hazırlanan bu sayı kıskançlık ve haset konusunu ele almaktadır. Birbiriyle ilişkili olan ve karıştırılan bu iki kavram, psikanalizin kuruluşundan beri ilgi gösterilen başlıca kavramlardan olmuştur. Yazarlar konuyu kardeş kıskançlığı, babanın oğluna olan hasedi, arkadaşlık ilişkilerindeki kıskançlık gibi çok çeşitli yönleriyle ele almıştır. Ayrıca bu sayıda psikanalitik roman analizleri de bulunmaktadır. Haset konusunu ilk kez kendi kavramlaştıran ve büyük tartışma yaratan “penis hasedi” çerçevesinde ele alan Sigmund Freud’un da bir yazısı yer almaktadır.
Haset ile İlgili Film, Dizi ve Belgesel Önerileri
Snow White and Seven Dwarfs, 1937
Grimm masallarına dayanan bu animasyon filminde Kötü Kraliçe, sihirli aynasından Pamuk Prenses’in kendisinden daha güzel olduğunu öğrendiğinde içine derin bir haset düşer. Bu haset, onun Pamuk Prenses’i ortadan kaldırmak için acımasızca planlar yapmasına yol açar. Kraliçe’nin bu saplantılı haseti, sadece Pamuk Prenses’in hayatını tehlikeye atmakla kalmaz, aynı zamanda kendi insanlığını ve vicdanını da yok eder. Onun güzelliğe olan takıntısı, başkasının başarısını ve değerini yok etme isteğine dönüşür. Bu durum, hasetin nasıl kör edici ve yıkıcı bir güç olduğunu simgeler. Öte yandan, Pamuk Prenses’in masumiyeti, iyiliği ve saf kalbi, hasetin yarattığı karanlık ortamda umut ve direniş sembolü olur.
Amadeus, 1984
Film, ünlü besteci Wolfgang Amadeus Mozart ve onun rakibi Antonio Salieri'nin yaşamlarını ve aralarındaki karmaşık ilişkiyi anlatmaktadır. Hikâye, Antonio Salieri'nin akıl hastanesinde kendi yaşamını ve Mozart ile olan ilişkisini bir rahibe itiraf etmesiyle başlamaktadır. Salieri, Tanrı'ya olan inancını sorgulayarak Mozart'ın dehasına karşı duyduğu hasedin kendi hayatını nasıl şekillendirdiğini anlatmaktadır.
Envy, 2004
Film, iki yakın arkadaş olan Tim Dingman ve Nick Vanderpark’ın hayatını anlatmaktadır. Tim ve Nick, aynı iş yerinde çalışmakta ve yan yana evlerde yaşamaktadır. Nick yeni icatlar peşinde koşmaktayken Tim daha temkinli bir yaşam sürmektedir. Nick yeni bir icat geliştirmiş ve arkadaşına sunmuştur ancak Tim fikri saçma bulmuş ve reddetmiştir. Nick, kendi başına devam ederek kısa süre içinde büyük bir başarı elde etmiştir. Bu başarı, Tim’in hayatını altüst etmiştir. Tim, Nick’in başarısı karşısında büyük bir haset duygusu geliştirmiş ve bu durum arkadaşlıklarını ve aile ilişkilerini olumsuz etkilemiştir.
Kıskanmak, 2009
Nahid Sırrı Örik’in aynı adlı romanından uyarlanan bu Zeki Demirkubuz filmi insan ruhunun karanlık yanlarını, özellikle de haset duygusunun yıkıcı etkilerini derinlemesine işler. Film, 1930’ların Zonguldak’ında geçer. Anne ve babasını kaybetmiş iki kardeş Seniha ve Halit 40 yaşlarındadır. Halit kendisinden küçük olan 30'lu yaşlardaki Mükerrem ile evlidir. Mükerrem’in güzelliği ve gençliği, Seniha tarafından derin bir kıskançlıkla karşılanır. Seniha, başlangıçta Mükerrem ile iyi geçinse de, zamanla onun kuyusunu kazmaya başlar. Bir Cumhuriyet balosunda, Mükerrem, zengin ve yakışıklı bir genç olan Nüzhet ile tanışır ve aralarında bir ilişki başlar. Mükerrem’in bu ilişkisi, Seniha tarafından Halit’e bildirilir ve bu durum, dört kişinin hayatını bir gecede değiştirir. İnsan ilişkilerindeki kırılganlıkları, içsel çatışmaları ve hasetin yıkıcı gücünü derinlemesine inceleyen, ağır ve düşündürücü bir yapımdır. Film, izleyiciyi insan doğasındaki bu karanlık yanlarla yüzleştirirken, aynı zamanda insanın kendisiyle ve başkalarıyla olan ilişkilerinde ne denli kırılgan olduğunu da gösterir.
Black Swan, 2010
Filmde Nina, prestijli bir bale topluluğunda başrolü kapmak için büyük bir rekabet içindedir. Bale dünyasında mükemmelliğe ulaşmaya çalışırken, rakibi Lily’nin başarısına karşı içten içe zarar verme arzusuna kapılır. Lily’nin doğal yeteneği ve özgür tavırları, Nina’nın kontrol ve baskı dolu dünyasında bir tehdit olarak görülür. Bu durum, Nina’nın hem dış dünyaya hem de kendi içine karşı çatışmalarını derinleştirir. Film, hasetin bireyde yaratabileceği yıkıcı etkileri, kişinin kendisini ve başkalarını yok edecek kadar ileri gidebileceği psikolojik bozulmayı güçlü ve karanlık bir şekilde gösterir. Nina’nın başarıya ulaşma arzusu, haset duygusuyla birleşince, gerçeklik algısı bulanıklaşır ve sonunda trajik bir sona yol açar. Özetle film hasetin sadece başkalarına değil, kişinin kendisine de zarar veren, ruhsal çöküşe neden olan bir güç olduğunu derinlikli ve sanatsal bir biçimde anlatır.
Inside Out 2, 2024
Filmin ilkinde neşe, üzüntü, korku, öfke ve tiksinti duyguları yer alırken Riley’nin ergenliğe adım atmasıyla gelişen Inside Out 2 filminde, kaygı, utanç, bıkkınlık ve gıpta da duygular arasına katılmıştır. İyi huylu haset olan gıpta duygusunun filmde diğer duygularla birlikte nasıl ortaya çıktığını görmek ve diğer duyguları da izlemek hem keyifli hem de öğretici olacaktır. Ayrıca bu film çocuk ve yetişkinlere uygun bir animasyon filmidir.
Succession, 2018-2023
Dizi, küresel bir medya ve eğlence imparatorluğu olan Waystar Royco’nun sahibi olan Roy ailesinin hikayesini anlatmaktadır. Şirketin başındaki Logan Roy'un sağlığı kötüleşince, çocukları Kendall, Roman, Shiv ve Connor şirket üzerindeki kontrolü ele geçirmek için mücadeleye girişmiştir. Dizide kardeşlerin birbirine ve babalarına karşı duyduğu haset ilk bölümden itibaren gözler önüne serilmektedir. Çocukların her biri, Logan’ın yerine geçmek ve onun sahip olduğu gücü elde etmek için birbirleriyle rekabet etmektedir.
Muhteşem Yüzyıl, 2011-2014
Dizi, Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanat dönemini ve onun Osmanlı İmparatorluğu'nu yönetirken yaşadığı zorlukları, zaferleri ve haremdeki entrikaları anlatmaktadır. Dizide Sultan Süleyman’ın eşi Hürrem Sultan’ın haremdeki diğer kadınlarla ve saraydaki güç odaklarıyla olan mücadelesi sıkça işlenmiştir. Haset, dizide karakterlerin güç ve etkilerini koruma ya da artırma arzusuyla ortaya çıkmakta ve bu da entrikalar, komplolar ve çatışmalarla dolu bir hikâye yaratmaktadır. Ayrıca sadece haset değil kıskançlığa da romantik ilişkilerin dizide yer almasından dolayı oldukça fazla rastlanmaktadır.
A Stoic Approach To Envy, Einzelgänger
İngilizce hazırlanmış olan bu videonun konusu hasede stoacı bir yaklaşımdır. Videoda, yazının içerisinde ayrımı verilen kıskançlık ve haset kavramları yer almaktadır. Ayrıca Habil ve Kabil’i haset kavramı üzerinden ele almaktadır. Videoda Epictetus, Marcus Aurelius ve Seneca’dan alıntılar da bulunmaktadır (Einzelgänger, 2019).
Kaynakça
Çırpan, Y. ve Özdoğru, A. A. (2017). BeMaS haset ve gıpta ölçeğinin Türkçe uyarlaması: Dilsel eşdeğerlik, güvenilirlik ve geçerlilik çalışması. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 18(6), 577-585. https://doi.org/10.5455/apd.256664
DeSteno, D. A. ve Salovey, P. (1996). Jealousy and the characteristics of one’s rival: A self-evaluation maintenance perspective. Personality and Social Psychology Bulletin, 22(9), 920 –932. https://doi.org/10.1177/0146167296229006
Einzelgänger. (2019, Temmuz). A Stoic Approach To Envy. [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=_Hh8e0LbB9A
Horney, K. (1937). The neurotic personality of our time. W. W. Norton & Company.
Karakaş, S. (2017). Prof. Dr. Sirel Karakaş Psikoloji Sözlüğü. www.psikolojisozlugu.com adresinden 1 Ağustos 2024 tarihinde alınmıştır.
Lange, J. ve Crusius, J. (2015). Dispositional envy revisited: Unraveling the motivational dynamics of benign and malicious envy. Personality and Social Psychology Bulletin, 41(2), 284-294. https://doi.org/10.1177/0146167214564959
Lockwood, P. ve Kunda, Z. (1997). Superstars and me: Predicting the impact of role models on the self. Journal of Personality and Social Psychology, 73(1), 91–103. https://doi.org/10.1037/0022-3514.73.1.91
Ng, J. C. K., Lin, E. S. S. ve Lee, V. K. Y. (2023). Does instagram make you speak ill of others or improve yourself? A daily diary study on the moderating role of malicious and benign envy. Computers in Human Behavior, 148, 107873. https://doi.org/10.1016/j.chb.2023.107873
Parrott, W. G. ve Smith, R. H. (1993). Distinguishing the experiences of envy and jealousy. Journal of Personality and Social Psychology, 64(6), 906-920. https://doi.org/10.1037/0022-3514.64.6.906
Polat, Y. B. (2017). Haset, imrenme ve kıskançlık duygu durumlarının ayrıştırılması. Aydın İnsan ve Toplum Dergisi, 3(2), 29-42.
Salerno, A., Laran, J. ve Janiszewski, C. (2018). The bad can be good: When benign and malicious envy motivate goal pursuit. Journal of Consumer Research, 46(2), 388–405. https://doi.org/10.1093/jcr/ucy077
Smith, R. H. ve Kim, S. H. (2007). Comprehending envy. Psychological Bulletin, 133(1), 46-64. https://doi.org/10.1037/0033-2909.133.1.46
Smith, R. H., Kim, S. H. ve Parrott, W. G. (1988). Envy and jealousy semantic problems and experiential distinctions. Personality and Social Psychology Bulletin, 14, 401– 409. https://doi.org/10.1177/0146167288142017
Van de Ven, N., Zeelenberg, M. ve Pieters, R. (2009). Leveling up and down: the experiences of benign and malicious envy. Emotion, 9(3), 419. https://doi.org/10.1037/a0015669